Sosyal Medya Devleri Hakim Karşısında: Algoritmalar Çocuklara Zarar mı Veriyor?

Teknoloji dünyasında taşlar yerinden oynuyor. Yıllardır “sadece bir platformuz” diyerek sorumluluktan kaçan teknoloji devleri; Meta (Instagram), TikTok ve YouTube, algoritmalarının gençlerin ruh sağlığı üzerindeki etkileri nedeniyle ilk kez kişisel yaralanma davasıyla yargılanıyor. Los Angeles’ta başlayan K.G.M. v. Meta davası, dijital çağın “tütün davası” olarak adlandırılıyor.

Davanın Perde Arkası: Bir Genç Kızın Hukuk Mücadelesi

Şu an 19 yaşında olan K.G.M. isimli genç kız, çocukluk döneminde Instagram, TikTok ve Snapchat kullanımı nedeniyle; depresyon, vücut dismorfisi (beden algı bozukluğu) ve kendine zarar verme düşünceleri geliştirdiğini iddia ederek dava açtı.

Davacının avukatı Mark Lanier, bu platformların çocukların henüz algılayamayacağı kadar karmaşık ve bağımlılık yapıcı bir mühendislikle tasarlandığını savunuyor.

Suçlanan Sadece İçerik Değil, “Kod Satırları”

Bu davayı diğerlerinden ayıran en kritik nokta, şikayetin “paylaşılan videolar” hakkında değil, platformun çalışma prensibi (ürün mühendisliği) hakkında olması. Davacı tarafın hedefinde şu mekanizmalar var:

• Sonsuz Kaydırma (Infinite Scroll): Kullanıcının durmasını engelleyen tasarım.
• Otomatik Oynatma: Bir sonraki videoya geçişi zorunlu kılan sistem.
• Dopamin Döngüleri: Kumar makinelerindeki ödül sistemine benzer şekilde, “beğeni” ve “öneri” mekanizmalarının beyni sürekli kontrol etmeye zorlaması.

Son Dakika Gelişmesi: Haber yayına girdikten kısa bir süre sonra TikTok’un davacı ile uzlaşmaya vardığı açıklandı. Ancak Meta ve YouTube için yargı süreci devam ediyor.

Bölüm 230 Zırhı Deliniyor mu?

İnternet şirketlerini kullanıcı paylaşımlarından sorumlu tutmayan ünlü Bölüm 230 (Section 230) yasası, bu kez devleri koruyamayabilir. Yargıç Carolyn Kuhl, “tasarım kararlarının” bu yasa kapsamında otomatik olarak koruma altında olmadığını belirtti. Eğer jüri, zararın içerikten değil de algoritma tasarımından kaynaklandığına ikna olursa, teknoloji dünyasında hukuk kuralları yeniden yazılacak.

Devlerin Savunması: “Güvenliği Önemsiyoruz”

Meta, YouTube ve Google cephesinden gelen açıklamalar ise benzer:

• Google: YouTube Kids ve ebeveyn denetimleri gibi özelliklerle gençlere uygun deneyimler sunduklarını savunuyor.
• Meta: Şirket içi sızdırılan e-postaların cımbızlandığını, on yıldır gençlerin güvenliğini büyümenin önünde tuttuklarını iddia ediyor.

Ancak davacı tarafın elinde, yöneticilerin platformu “bağımlılık yapıcı” hale getirmeye çalıştığına dair 2019 yılına kadar uzanan iç yazışmalar olduğu belirtiliyor.

Neden Bu Dava Bir Milat?

Bu dava, ABD genelinde bekleyen 5.000’den fazla benzer dava için bir yol gösterici (bellwether) niteliğinde. Eğer jüri “algoritmalar zararlıdır” kararı verirse:

1. Sosyal medya platformları bağımlılık yapıcı özellikleri kapatmak zorunda kalabilir.
2. Genç kullanıcı verilerinin işlenmesinde devasa kısıtlamalar gelebilir.
3. 1998’deki büyük tütün uzlaşmasına benzer şekilde, yüz milyarlarca dolarlık tazminatların yolu açılabilir.

Mark Zuckerberg ve Neal Mohan gibi isimlerin önümüzdeki altı hafta içinde ifade vermesi bekleniyor.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Algoritmalar gerçekten bağımlılık yapar mı? Bilimsel araştırmalar, belirsiz ödül mekanizmalarının (her kaydırmada ne çıkacağını bilmemek) beyinde kumar oynarken salgılanan dopamine benzer bir tepki oluşturduğunu gösteriyor.

2. Bu dava Türkiye’deki kullanıcıları etkiler mi? Doğrudan etkilemez ancak California’da çıkacak bir karar, global teknoloji şirketlerinin tüm dünyadaki uygulama tasarımlarını (arayüz ve özellikler) değiştirmesine neden olabilir.

3. Davada neden Mark Zuckerberg ifade verecek? Zuckerberg, Meta’nın en üst düzey yöneticisi olarak tasarım kararlarında son sözü söyleyen isim olduğu için davacı tarafın stratejik hedefinde yer alıyor.

Sizce sosyal medya şirketleri, uygulamalarının bağımlılık yapıcı etkilerinden sorumlu tutulmalı mı? Görüşlerinizi yorumlarda bekliyoruz!